اگر قرار باشد قرآن از میان تمام معیارهایی که انسانها برای زیبایی و شایستگی میشناسند، تصویری از «دختر شایسته» ارائه دهد، پاسخ شاید آن چیزی نباشد که در نگاه اول انتظار داریم. در نگاه قرآن، شایستگی تنها به چهره و ظاهر خلاصه نمیشود؛ بلکه مجموعهای از ایمان، پاکدامنی، تقوا، صداقت، حیا، چشمپاکی و ارتباط با خداست؛ ۱۰ ویژگی که تصویری متفاوت از زیبایی واقعی ترسیم میکند و نشان میدهد چه چیزی میتواند یک زن را در نگاه وحی شایسته و ارزشمند کند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، خداوند خالق زیباییهاست؛ اما در نگاه قرآن، شایستگی یک زن تنها با ویژگیهایی که به صورت خدادادی در وجود او قرار گرفته، سنجیده نمیشود. از منظر الهی، معیارهای دیگری برای سنجش ارزش و شایستگی زن وجود دارد؛ ویژگیهایی که انسان باید با انتخاب، ایمان و رفتار خود آنها را به دست آورد.
بنابر روایت موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل بیت(ع)، در این نوشتار تلاش شده است مهمترین ویژگیهای زن شایسته از منظر قرآن بررسی شود. برخی از این صفات، ویژگیهای مشترک انسان شایسته هستند که زنان نیز باید از آنها برخوردار باشند و برخی دیگر با توجه به ویژگیهای خلقت و جایگاه زن، در زمره خصوصیات بانوی نمونه قرار میگیرند.
۱. یاد و ذکر خداوند
یکی از مهمترین ویژگیهای زن نمونه و شایسته، ارتباط مستمر با خداوند و یاد کردن فراوان از او در زندگی است. قرآن کریم، ذکر خدا را از نشانههای مؤمنان واقعی دانسته و میفرماید:
«اِنّ المُسلِمینَ و المُسلِماتِ و المُؤمنینَ و المُؤمناتِ … والذّاکِرینَ اللّهَ کَثیراً و الذّاکِراتِ اَعَدَّ اللّهُ لَهُم مَغفِرَهً و اَجراً عَظیماً»؛
مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان باایمان … و مردان و زنانی که خدا را فراوان یاد میکنند، خدا برای همه آنان آمرزش و پاداشی بزرگ فراهم ساخته است. (احزاب، ۳۵)
همچنین خداوند در آیه ۳۴ سوره احزاب، زنان پیامبر(ص) را به یادآوری آیات الهی و سخنان حکمتآمیزی که در خانههای آنان نازل میشد، سفارش میکند:
«وَاذکُرنَ ما یُتلی فی بُیوتِکُنَّ مِن آیاتِ اللّهِ وَالحِکمَهِ اِنَّ اللّهَ کانَ لَطیفاً خَبیراً»؛
و آنچه را از آیات خدا و حکمت در خانههای شما خوانده میشود، به یاد آورید؛ زیرا خداوند همواره دقیق و آگاه است.
خداخواهی و آخرتطلبی نیز از معیارهای مهم شایستگی زنان به شمار میرود. خداوند این معیار را درباره همسران پیامبر(ص) که باید الگویی برای زنان مؤمن باشند، چنین بیان میکند:
«یَا اَیُّهَا النَّبِیُّ قُل لِاَزواجِکَ … وَ اِن کُنتُنَّ تُرِدنَ اللّهَ وَ رَسولَهُ وَ الدّارَ الآخِرَهَ فَاِنَّ اللّهَ اَعَدَّ لِلمُحسِناتِ مِنکُنَّ اَجراً عَظیماً»؛
ای پیامبر، به همسرانت بگو … و اگر خواستار خدا و فرستاده او و سرای آخرت هستید، پس خدا برای نیکوکاران شما پاداشی بزرگ آماده کرده است. (احزاب، ۲۸ و ۲۹)
خداوند همچنین همسر مؤمن فرعون را به عنوان الگویی برای اهل ایمان معرفی میکند؛ زنی که در اوج فشار و در محیطی مخالف ایمان، خداوند را برگزید و گفت:
«رَبِّ ابنِ لی عِندَکَ بَیتاً فِی الجَنَّهِ»؛
پروردگارا، نزد خودت خانهای برای من در بهشت بنا کن. (تحریم، ۱۱)
در توصیف اهلبیت(ع) نیز خداوند آنان را از «ابرار» و نیکان معرفی کرده و اخلاص آنان در انجام کارها برای رضای خداوند را چنین بیان میکند:
«اِنَّمَا نُطعِمُکُم لِوَجهِ اللّهِ لا نُریدُ مِنکُم جَزاءً وَ لا شُکُوراً»؛
ما شما را تنها برای خشنودی خدا اطعام میکنیم و از شما پاداش و سپاسی نمیخواهیم. (انسان، ۹)
۲. ایمان همراه با عمل صالح
از دیگر ارکان شخصیت زن شایسته در نگاه قرآن، ایمان همراه با عمل صالح است. در منطق قرآن، ایمان زمانی در زندگی انسان آثار حقیقی خود را نشان میدهد که در رفتار و عمل نیز نمود پیدا کند.
خداوند میفرماید:
«مَن عَمِلَ صالِحاً مِن ذَکَرٍ اَو اُنثی وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَلَنُحیِیَنَّهُ حَیاهً طَیِّبَهً وَ لَنَجزِیَنَّهُم اَجرَهُم بِاَحسَنِ ما کانوا یَعمَلونَ»؛
هر کس، مرد یا زن، کار شایسته انجام دهد و مؤمن باشد، قطعاً او را به زندگی پاکیزهای زنده میداریم و به آنان بهتر از آنچه انجام میدادند پاداش خواهیم داد. (نحل، ۹۷)
در آیهای دیگر نیز آمده است:
«وَ مَن یَعمَل مِنَ الصّالِحاتِ مِن ذَکَرٍ اَو اُنثی وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَاُولئِکَ یَدخُلونَ الجَنَّهَ وَ لا یُظلَمونَ نَقیراً»؛
کسانی که کارهای شایسته انجام دهند، چه مرد باشند و چه زن، در حالی که مؤمن باشند، وارد بهشت میشوند و به اندازه اندکی نیز مورد ستم قرار نمیگیرند. (نساء، ۱۲۴)
۳. اطاعت از خدا و پیامبر(ص)
تسلیم در برابر فرمان خداوند و پیامبر او از دیگر ویژگیهای انسان مؤمن و در نتیجه زن شایسته است. قرآن کریم تأکید میکند که مؤمن، در برابر حکم خدا و رسول او، خواست شخصی خود را بر فرمان الهی مقدم نمیکند:
«ما کانَ لِمُؤمِنٍ وَ لا مُؤمِنَهٍ اِذا قَضَی اللّهُ وَ رَسولُهُ اَمراً اَن یَکونَ لَهُمُ الخِیَرَهُ مِن اَمرِهِم وَ مَن یَعصِ اللّهَ وَ رَسولَهُ فَقَد ضَلَّ ضَلالاً مُبیناً»؛
هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد که چون خدا و فرستادهاش به کاری فرمان دهند، برای آنان در کارشان اختیاری باشد و هر کس خدا و فرستادهاش را نافرمانی کند، قطعاً به گمراهی آشکاری دچار شده است. (احزاب، ۳۶)
۴. پاکی و پاکدامنی
زن نمونه در نگاه قرآن، زنی پاک و عفیف است و از آلودگی، پلیدی و رفتارهای ناپسند دوری میکند. آیات مربوط به این موضوع را میتوان در دو دسته کلی قرار داد: نخست آیاتی که بر پاکی و دوری از زشتیها تأکید دارند و دوم آیاتی که به طور مشخص بر عفاف و پاکدامنی جنسی زنان دلالت میکنند.
خداوند درباره حضرت مریم(س) میفرماید:
«وَ اِذ قالَتِ المَلائِکَهُ یا مَریَمُ اِنَّ اللّهَ اصطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصطَفاکِ عَلی نِساءِ العالَمینَ»؛
و هنگامی که فرشتگان گفتند: ای مریم، خدا تو را برگزیده و پاک ساخته و بر زنان جهان برتری داده است. (آلعمران، ۴۲)
در این آیه، پاکی و طهارت حضرت مریم(س) در کنار برگزیدگی او مورد توجه قرار گرفته است؛ موضوعی که جایگاه این صفت را در معیارهای شایستگی زنان نشان میدهد.
قرآن همچنین میفرماید:
«وَ الطَّیِّباتُ لِلطَّیِّبینَ وَ الطَّیِّبونَ لِلطَّیِّباتِ … لَهُم مَغفِرَهٌ وَ رِزقٌ کَریمٌ»؛
زنان پاک برای مردان پاک و مردان پاک برای زنان پاکاند … برای آنان آمرزش و روزی نیکو خواهد بود. (نور، ۲۶)
در آیات دیگری نیز بر عفاف و پاکدامنی تأکید شده است. از جمله خداوند در توصیف حضرت مریم(س) میفرماید:
«وَ الَّتی اَحصَنَت فَرجَها فَنَفَخنا فیها مِن روحِنا وَ جَعَلناها وَ ابنَها آیَهً لِلعالَمینَ»؛
و آن زن را که پاکدامنی خود را حفظ کرد، پس از روح خویش در او دمیدیم و او و پسرش را نشانهای برای جهانیان قرار دادیم. (انبیاء، ۹۱)
همچنین در آیه ۱۲ سوره ممتحنه، پاکدامنی و پرهیز از زنا در شمار شروط بیعت زنان مؤمن با پیامبر(ص) قرار گرفته است:
«یَا اَیُّهَا النَّبِیُّ اِذا جاءَکَ المُؤمِناتُ یُبایِعنَکَ عَلی اَن لا یُشرِکنَ بِاللّهِ شَیئاً … وَ لا یَزنینَ … فَبایِعهُنَّ وَ استَغفِر لَهُنَّ اللّهَ اِنَّ اللّهَ غَفورٌ رَحیمٌ».
از سوی دیگر، قرآن زنان شایسته را به حفظ حقوق خانواده و امانتداری در غیاب همسر توصیف کرده است:
«فَالصّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلغَیبِ بِما حَفِظَ اللّهُ»؛
پس زنان شایسته فرمانبردارند و در غیاب [همسر]، به پاس آنچه خدا حفظ کرده، حقوق آنان را حفظ میکنند. (نساء، ۳۴)
۵. تقواپیشگی
تقوا از برجستهترین معیارهای ارزش انسان در قرآن است و زن و مرد در این معیار تفاوتی ندارند. زن شایسته کسی است که تقوا را در عرصههای مختلف زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی رعایت کند.
خداوند میفرماید:
«یَا اَیُّهَا النّاسُ اِنّا خَلَقناکُم مِن ذَکَرٍ وَ اُنثی وَ جَعَلناکُم شُعوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفوا اِنَّ اَکرَمَکُم عِندَ اللّهِ اَتقاکُم اِنَّ اللّهَ عَلیمٌ خَبیرٌ»؛
ای مردم، ما شما را از مرد و زنی آفریدیم و شما را ملتها و قبیلهها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید؛ در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا، پرهیزگارترین شماست. بیتردید خداوند دانا و آگاه است. (حجرات، ۱۳)
۶. راستگویی و صداقت
صداقت نیز در شمار ویژگیهای زنان نمونه قرار دارد. قرآن در آیه ۳۵ سوره احزاب، مردان و زنان راستگو را مورد ستایش قرار داده و برای آنان آمرزش و پاداش بزرگ الهی را وعده میدهد:
«وَ الصّادِقینَ وَ الصّادِقاتِ … اَعَدَّ اللّهُ لَهُم مَغفِرَهً وَ اَجراً عَظیماً»؛
مردان و زنان راستگو … خدا برای همه آنان آمرزش و پاداشی بزرگ فراهم ساخته است.
حضرت مریم(س) نیز نمونهای برجسته از این صفت است. خداوند درباره ایشان میفرماید:
«مَا المَسیحُ ابنُ مَریَمَ اِلاّ رَسولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ الرُّسُلُ وَ اُمُّهُ صِدّیقَهٌ»؛
مسیح، پسر مریم، جز پیامبری نبود که پیش از او نیز پیامبرانی آمده بودند و مادرش زنی بسیار راستگو بود. (مائده، ۷۵)
۷. حجاب و پوشش مناسب
حجاب و پوشش مناسب نیز در شمار ویژگیهایی قرار گرفته که در تعالیم قرآن درباره زنان مورد تأکید قرار گرفته است. اصل پوشش و پرهیز از آشکار کردن زینت در برابر نامحرمان، در آیات قرآن و روایات اسلامی مورد توجه قرار گرفته است.
خداوند در سوره نور میفرماید:
«وَ قُل لِلمُؤمِناتِ … وَ لا یُبدینَ زینَتَهُنَّ اِلاّ ما ظَهَرَ مِنها وَ لیَضرِبنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلی جُیوبِهِنَّ …»؛
و به زنان باایمان بگو دیدگان خود را فروبندند و پاکدامنی ورزند و زینتهای خود را آشکار نکنند مگر آنچه بهطور طبیعی آشکار است و روسریهای خود را بر گریبان خویش بیفکنند. (نور، ۳۱)
در آیه دیگری نیز آمده است:
«یَا اَیُّهَا النَّبِیُّ قُل لِاَزواجِکَ وَ بَناتِکَ وَ نِساءِ المُؤمِنینَ یُدنینَ عَلَیهِنَّ مِن جَلابیبِهِنَّ ذلِکَ اَدنی اَن یُعرَفنَ فَلا یُؤذَینَ وَ کانَ اللّهُ غَفوراً رَحیماً»؛
ای پیامبر، به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو پوششهای خود را بر خویش فروتر گیرند؛ این نزدیکتر است به اینکه شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند و خداوند آمرزنده و مهربان است. (احزاب، ۵۹)
بر اساس این آیات و روایات تفسیری مرتبط با آنها، حجاب و پوشش در تعالیم اسلامی جایگاه ویژهای دارد.
۸. پرهیز از خودنمایی و خودآرایی در برابر نامحرمان
از دیگر ویژگیهای زن شایسته، پرهیز از رفتار، گفتار و ظاهری است که با هدف جلب توجه نامحرمان و تحریک آنان باشد.
قرآن کریم میفرماید:
«وَ قُل لِلمُؤمِناتِ … وَ لا یَضرِبنَ بِاَرجُلِهِنَّ لِیُعلَمَ ما یُخفینَ مِن زینَتِهِنَّ»؛
و به زنان باایمان بگو … پاهای خود را به گونهای بر زمین نکوبند که زینت پنهان آنان آشکار شود. (نور، ۳۱)
شهید آیتالله مرتضی مطهری در توضیح این آیه و فلسفه حجاب، به مسئله خودنمایی و خودآرایی اشاره کرده است.
قرآن همچنین درباره زنان پیامبر(ص) میفرماید:
«وَ لا تَبَرَّجنَ تَبَرُّجَ الجاهِلِیَّهِ الاُولی»؛
و مانند دوران جاهلیت نخستین خودنمایی و خودآرایی نکنید. (احزاب، ۳۳)
شهید مطهری در توضیح این آیه تأکید میکند که این دستور به معنای محبوس کردن زنان در خانه نیست؛ بلکه هدف آن است که زن با انگیزه خودنمایی و جلب توجه نامحرمان از خانه خارج نشود.
در عین حال، خودآرایی زن برای همسر نه تنها ممنوع نیست، بلکه در چارچوب زندگی زناشویی امری پسندیده و مورد تأکید قرار گرفته است.
۹. چشمپاکی
چشمپاکی و پرهیز از نگاه آلوده به شهوت نیز از دیگر ویژگیهای زن و مرد مؤمن است. قرآن کریم در این زمینه خطاب به مؤمنان میفرماید:
«قُل لِلمُؤمِنینَ یَغُضّوا مِن اَبصارِهِم … وَ قُل لِلمُؤمِناتِ یَغضُضنَ مِن اَبصارِهِنَّ»؛
به مردان باایمان بگو دیدگان خود را فروبندند … و به زنان باایمان بگو دیدگان خود را فروبندند. (نور، ۳۰ و ۳۱)
بر اساس این دستور، نگاه شهوتآلود و خیره شدن به نامحرم، برای مؤمنان شایسته نیست. شهید مطهری نیز در تفسیر این آیات بر پرهیز زن و مرد از نگاههای آلوده به شهوت و نگاه کردن با قصد لذت تأکید کرده است.
۱۰. حیا و آزرم
حیا و آزرم از دیگر صفاتی است که قرآن کریم در بیان ویژگیهای زن شایسته به آن توجه کرده است. یکی از نمونههای برجسته در این زمینه، داستان دختران حضرت شعیب(ع) و حضرت موسی(ع) است.
در سوره قصص آمده است که حضرت موسی(ع) در مدین، دو زن را دید که گوسفندان خود را از آب دور نگه داشته بودند. پس از آنکه موسی(ع) برای آنان آب آورد، یکی از آن دو زن در حالی که با حیا و آزرم قدم برمیداشت، نزد او آمد و گفت:
«فَجاءَتهُ اِحداهُما تَمشی عَلَی استِحیاءٍ قالَت اِنَّ اَبی یَدعوکَ لِیَجزِیَکَ اَجرَ ما سَقَیتَ لَنا»؛
پس یکی از آن دو زن در حالی که با شرم و حیا راه میرفت، نزد او آمد و گفت: پدرم تو را میخواند تا پاداش آب دادن به گوسفندان ما را به تو بدهد. (قصص، ۲۵)
نکته قابل توجه در این داستان، تعبیر «تَمشی عَلَی استِحیاءٍ» است. در میان ویژگیهای این دختران، قرآن بهطور ویژه حالت حیا و آزرم آنان را برجسته کرده است؛ موضوعی که جایگاه این صفت را در الگوی زن شایسته از منظر قرآن نشان میدهد.
منابع:
۱. قرآن کریم.
۲. «اصول و ویژگیهای خانوادگی زن نمونه از منظر قرآن»، مجله پیام زن، تیر ۱۳۸۸، شماره ۲۰۸.
۳. شهید مرتضی مطهری، «مسئله حجاب»، ص۷۳ و ۱۵۲.
۴. سورههای احزاب، تحریم، انسان، نحل، نساء، آلعمران، نور، مائده، انبیاء، ممتحنه، حجرات و قصص، مطابق آیات ذکرشده در متن.
کد مطلب 2276374
-
راز دختر شایسته از نگاه قرآن؛ ۱۰ ویژگی که زیبایی ظاهری را پشت سر میگذارد
-
ریسمان نجاتی که نباید رها شود؛ آیتالله بهجت از راز فاصله نگرفتن از خدا میگوید
-
صدقه در روایات فقط کمک مالی نیست؛ ۱۵ مصداق از نگاه معصومان(ع)
-
حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)؛ الگوی بصیرت و ولایتمداری خواص در بزنگاههای تاریخ
-
میراث علمی امام حسن عسکری(ع)؛ از نامههای هدایتگر تا مقابله علمی با شبهات